Yapay zeka çağında yeni güç mücadelesi: Teknopolitik düzen ve Türkiye

Milli İstihbarat Akademisinden Doç. Dr. Celal Erbay ve Baki Laleoğlu, yapay zeka yarışının teknopolitik boyutunu ve Türkiye’nin teknopolitik egemenlik vizyonunu AA Analiz için kaleme aldı.

***

Yapay zeka yarışını yalnızca ChatGPT, Claude, DeepSeek ya da yeni geliştirilen modeller arasındaki rekabet üzerinden okumak, yaşanan dönüşümün büyük bölümünü gözden kaçırmak anlamına geliyor. Asıl mücadele, hangi modelin daha yetenekli olduğundan çok, geleceğin teknolojik düzenini kimin kuracağı, altyapısını kimin kontrol edeceği ve kurallarını kimin belirleyeceği üzerinde yoğunlaşıyor. Yapay zeka giderek devletlerin karar alma kapasitesini, ekonomik kaynakların dağılımını, savaşın icra biçimlerini ve kamusal hakikatin oluşumunu yeniden şekillendiren bir güç alanına dönüşüyor.

Bu dönüşümü teknopolitik düzenin yükselişi olarak okumak mümkün. Teknoloji artık siyaseti etkileyen araçlardan biri olmanın ötesine geçmiş durumda. Teknik kapasitenin kendisi doğrudan güç üretiyor. İleri düzey çiplere erişim, kritik minerallerin tedariki, kesintisiz enerji, büyük veri altyapıları, bulut sistemleri, temel yapay zeka modelleri ve robotik platformlar aynı stratejik mimarinin parçaları hâline geliyor. Bu alanların herhangi birinde oluşan yüksek bağımlılık, devletlerin ekonomik ve siyasal hareket alanını daraltabiliyor.

Yeni düzenin üç yaklaşımı

Bu dönüşümün ayırt edici yönlerinden biri, teknik gücün önemli bölümünün özel şirketlerde yoğunlaşmasıdır. Geçmişte ileri teknoloji programlarının yönünü büyük ölçüde kamu yatırımları, savunma ihtiyaçları ve ulusal projeler belirlerken bugün veri, hesaplama gücü, model geliştirme kabiliyeti ve dijital altyapı üzerinde şirketlerin ağırlığı arttı. Böylece ekonomik güç, kamusal kararları ve uluslararası rekabeti etkileyen siyasal bir niteliğe kavuştu. Dolayısıyla devlet ile teknoloji şirketi arasındaki ilişkinin nasıl kurulacağı, çağımızın temel egemenlik sorularından biri haline geldi. Kamu otoritesinin şirket kapasitesine ihtiyacı; şirket kapasitesinin de hukuki sınır, demokratik denetim ve kamusal amaç içinde konumlandırılması meselesi ön plana çıkmaya başladı. Bu iki aks arasındaki gerilim ise siyasal düzen tasavvurları üzerinde belirleyici hale geldi.

Bu doğrultuda son dönemde yürütülen tartışmalarda öne çıkan “teknorealist” yaklaşım, söz konusu gerçeğin en sert tarafını görünür kılıyor. Uluslararası sistemin rekabetçi yapısını başlangıç noktası olarak kabul eden bu çizgi, yapay zekayı savunma, istihbarat, kamu yönetimi ve stratejik dayanıklılık için temel bir kuvvet çarpanı sayıyor. Bu perspektiften bakıldığında özellikle teknik kapasitesi zayıf bir devletin iyi niyetli ilkelerle egemenliğini koruyamayacağı yönündeki teşhisi göz ardı etmek mümkün değil. Bununla beraber kapasitenin mutlaklaştırılması, güvenlik adına hukuki sınırların aşınmasına ve teknoloji şirketlerinin kamusal kararlar üzerinde olağanüstü nüfuz kazanmasına zemin hazırlayabilir. Zira güç üretme yeteneği, her ne kadar stratejik bir kapasite kazandırsa da kendi başına adil bir düzen kuramaz.

Diğer taraftan “Teknopragmatizm” farklı bir kaygıdan hareket eder. Güçlü sistemlerin yüksek fayda kadar büyük riskler de üreteceğini kabul ederek test, kademeli kullanım, risk sınıflandırması ve güvenli tasarım ilkelerini öne çıkarır. Bu yaklaşım, güvenliği ürün tamamlandıktan sonra eklenen bir tedbir olmaktan çıkarıp tasarımın içine yerleştirmesi bakımından güçlüdür. Yine de toplum adına hangi riskin kabul edilebilir olduğuna karar veren çevrenin dar bir teknik elit hâline gelmesi ciddi bir meşruiyet sorunu doğurur. Mühendislik bilgisi vazgeçilmezdir ancak kamusal iradenin yerini bütünüyle alamaz.

“Teknohümanizm” ise tartışmanın ahlaki ufkunu genişletmektedir. İnsan onuru, özgürlük, ortak iyi, toplumsal adalet ve hakikat arayışı bu yaklaşımın merkezindedir. Yapay zekanın bireyi sürekli ölçülen, sınıflandırılan ve yönlendirilen bir nesneye çevirmesi; savaşın otomasyon yoluyla sıradanlaşması, insan muhakemesinin teknik sistemlere devredilmesi burada temel kaygılardır. Bu yaklaşım, gücün hangi amaçla ve kimin üzerinde kullanılacağını sorması bakımından vazgeçilmezdir. Bununla birlikte ahlaki itirazın kurumsal kapasite, teknik uzmanlık ve uygulanabilir politika araçlarıyla desteklenmesi gerekir. İlkesel üstünlük, sahadaki güç boşluğunu kendiliğinden doldurmaz.

Türkiye’nin teknopolitik egemenlik vizyonu

Türkiye’nin önündeki stratejik tercih, bu üç yaklaşım arasından bir kazanan belirlemenin ötesinde olmalı. Türkiye, güvenlik baskılarının yoğun olduğu bir bölgede yer alıyor. Ayrıca savunma sanayisinde önemli bir teknik birikime, gelişen kamu kapasitesine ve genç insan kaynağına sahip. Aynı zamanda çoğulculuk, adalet ve insan onuru etrafında şekillenen tarihi bir medeniyet tecrübesi taşıyor. Bu konum, Türkiye’ye kendine özgün bir sentez geliştirme imkânı veriyor. Fakat imkânın stratejiye dönüşmesi için sivil yapay zeka ekosisteminin derinleşmesi, veri yönetişiminin güçlendirilmesi ve kurumlar arasındaki standart farklılıklarının azaltılması gerekiyor.

Türkiye açısından ilk stratejik eşik veridir. Büyük miktarda veriye sahip olmak tek başına kapasite anlamına gelmez. Verinin kalitesi, hangi amaçla toplandığı, kurumlar arasında nasıl paylaşıldığı ve hatalı karar karşısında hangi düzeltme yolunun açık olduğu en az hesaplama gücü kadar belirleyicidir. Kamu kurumlarında kullanılan sistemlerin dayandığı veriler, etkilediği karar süreçleri ve sorumluluk zinciri açık biçimde tanımlanmadığında teknik başarı toplumsal güven üretemez. Türkiye’nin yüksek riskli kullanım alanlarını belirlemesi, uygulamaları risk seviyelerine göre sınıflandırması ve kamuda yapay zeka sistemlerini anlayabilecek, denetleyebilecek, gerektiğinde durdurabilecek uzman kadrolar yetiştirmesi bu yüzden öncelik taşıyor.

İkinci stratejik eşik kurumsal mimaridir. Her kullanım alanını tek merkezden yönetmek, sağlık, eğitim, güvenlik, adalet ve tarım gibi farklı sektörlerin kendine özgü ihtiyaçlarının yeterince gözetilmemesine yol açabilir. Tamamen dağınık bir yapı ise ortak standartların oluşmasını engeller. Daha işlevsel olan çözüm ise risk sınıflandırması, veri güvenliği, insan denetimi ve etik-hukuki ilkeler bakımından merkezî bir çerçeve kurarken uygulama yetkisini sektörel uzmanlığa bırakmaktır.

Kural koyucu, sistemi kullanan ve denetleyen kurumsal rollerin ayrılması da güven üretmenin şartları arasındadır. Bir kurumun aynı anda geliştirici, kullanıcı ve nihai denetçi olması, teknik hataların yanı sıra sorumluluk boşlukları yaratabilir. Yapay zeka yönetişiminin olgunluğu, sistemlerin ne kadar hızlı devreye alındığından çok, hata anında kimin hesap verdiği ve vatandaşın karara nasıl itiraz edebildiği üzerinden ölçülmelidir.

Dolayısıyla Türkiye için sürdürülebilir teknopolitik model üç sütun üzerine kurulabilir. İlk sütun, çipten enerjiye, veriden insan kaynağına uzanan alanlarda stratejik kapasite geliştirmektir. İkincisi, güvenliği tasarım aşamasında kuran; test, denetim, açıklanabilirlik ve kurumsal sorumluluk mekanizmalarını işleten bir yönetişim düzenidir. Üçüncüsü ise insan denetimini, itiraz hakkını, hukuku, ölçülülüğü ve kültürel çoğulculuğu koruyan toplumsal meşruiyettir.

Bu sütunlar birbirinin alternatifi hâline geldiğinde yapı kırılganlaşır. Kapasite eksikliği bağımlılık, güvenli tasarım eksikliği sistematik hata, meşruiyet eksikliği ise güven erozyonu üretir. Türkiye açısından asıl mesele, bu üç alanı aynı stratejik mimari içinde bir araya getirebilmek.

Önümüzdeki dönemde ülkeler, başkalarının geliştirdiği modelleri kullananlar ile teknolojik düzenin kurallarını, standartlarını ve ahlaki sınırlarını şekillendirenler arasında ayrışacak. Türkiye’nin hedefi hazır teknolojileri uyarlayan çevresel bir pazar konumunun ötesine geçmek olmalıdır. Asıl stratejik eşik, kendi güvenlik ihtiyaçlarını gözeten, teknik kapasitesini büyüten ve insanı araçsallaştırmayan bir teknopolitik yaklaşımı kurumsallaştırabilmektir. Yeni küresel hiyerarşide yerimiz, sahip olduğumuz donanımlardan önce, teknolojiye hangi siyasal aklı ve hangi medeniyet tasavvurunu kazandırabildiğimizle belirlenecektir.

[Doç. Dr. Celal Erbay, Milli İstihbarat Akademisi]

[Baki Laleoğlu, Milli İstihbarat Akademisi]

*Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Anadolu Ajansının editoryal politikasını yansıtmayabilir.

Kaynak: Diriliş Postası